Av. Alper Kaan YILMAZ

Ceza hukukunda bir fiilin suç teşkil edebilmesi için maddi unsurların yanı sıra, fail ile eylem arasında psikolojik bir bağ kuran manevi unsurun da bulunması zorunludur. Türk Ceza Kanunu sistematiğinde suçlar kural olarak kasten işlenir; taksirli sorumluluk ise ancak kanunda açıkça belirtilen istisnai hallerde gündeme gelir. Bu makalede, kast ve taksir kavramları ile yargı pratiğinde sıklıkla tartışılan olası kast ve bilinçli taksir arasındaki hassas ayrım, doktrin ve Yargıtay içtihatları ışığında açıklanmaya çalışılacaktır.

Kast Kavramı (TCK Md. 21)

Kast, failin suçun kanuni tanımındaki unsurları bilerek ve istenerek gerçekleştirmesidir. Kastın varlığı için “bilme” (tasavvur) ve “isteme” (irade) unsurlarının bir arada bulunması şarttır.

• Doğrudan Kast: Failin, hareketinin kanuni tanımda yer alan sonucu doğuracağını muhakkak olarak bilmesi ve bu neticeyi kesin bir iradeyle hedeflemesidir. Burada failin zihnindeki tablo ile dış dünyada gerçekleşen haksızlık tam bir uyum içerisindedir.
• Olası Kast: Kişinin, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, fiili işlemesi durumudur. Olası kastta neticenin gerçekleşmesi muhakkak değil, muhtemeldir. Fail, bu muhtemel sonucu “olursa olsun” mantığıyla kabullenmekte ve neticenin gerçekleşmemesi için herhangi bir önleyici çaba sarf etmemektedir.

Taksir Kavramı (TCK Md. 22)

Taksir, failin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması sonucunda, öngörülebilir bir neticeyi öngörmeyerek gerçekleştirmesidir.

• Basit Taksir: Failin objektif özen yükümlülüğünü ihlal etmesi nedeniyle, aslında öngörülebilir olan neticeyi zihninde canlandırmadan hareketi gerçekleştirmesidir. Burada irade sadece harekete yöneliktir, netice ise istenmediği gibi öngörülmemiştir de.
• Bilinçli Taksir: Kişinin gerçekleşebilecek neticeyi öngörmesine rağmen, bu sonucu istememesi ve gerçekleşmeyeceğine dair şansına, becerisine veya tecrübesine güvenerek hareket etmesidir. Fail “olmaz, olmamalı” düşüncesiyle hareketini sürdürür.

Olası Kast ve Bilinçli Taksir Ayrımı

Olası kast ve bilinçli taksir arasındaki sınır, ceza hukukunun en zorlu alanlarından biridir. Her iki durumda da fail neticeyi öngörmektedir; ancak failin bu öngörü karşısındaki içsel tutumu ayrımı belirler.

Olası kastta “kabullenme” (razı olma) unsuru esastır. Fail, neticenin meydana gelmesini ciddiye alır ve buna kayıtsız kalır. Doktrine göre, “Öyle veya böyle fail her halde hareketi gerçekleştirirdi” denebiliyorsa olası kast söz konusudur.

Bilinçli taksirde ise “neticenin istenmemesi ve güven” söz konusudur.. Fail, neticenin gerçekleşebileceğini bilir ancak kendi yeteneğine veya şansına dayanarak bu sonucun gerçekleşmeyeceğine samimiyetle inanır. Eğer fail, neticenin gerçekleşeceğini kesin olarak bilseydi hareketi yapmayacak idiyse, bilinçli taksirden söz edilir. Aradaki en temel fark, olası kastta neticenin meydana gelmesine kayıtsız kalınması, bilinçli taksirde ise neticenin meydana gelmeyeceğine dair bir inanç ve çoğu zaman engelleme çabasının bulunmasıdır.

Olası kast ve bilinçli taksir arasındaki nitelik farkı, cezai yaptırımlarda farklı sonuçlar doğurur. Kasten işlenen bir suçun yaptırımı, taksirli haline göre çok daha ağırdır.

• Olası Kast: TCK’nın 21/2. maddesi uyarınca olası kast durumunda cezadan indirim yapılır. Ağırlaştırılmış müebbet yerine müebbet hapis, müebbet hapis yerine yirmi yıldan yirmi beş yıla kadar hapis cezası verilir; diğer suçlarda ise temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir.
• Bilinçli Taksir: TCK’nın 22/3. maddesi uyarınca bilinçli taksir durumunda taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarıya kadar .

Yargıtay, olayların gerçekleşme biçimine göre olası kast ve bilinçli taksir ayrımını şu örneklerle somutlaştırmıştır:

• Düğünlerde Havaya Ateş Açma: Bir kişinin düğün evinde aldığı alkolün etkisiyle tavana doğru ateş ederken kurşunların başkasına isabet edebileceğini öngörmesine rağmen atışa devam etmesi ve birinin ölümüne neden olması olası kast olarak kabul edilmektedir; zira fail ortaya çıkacak neticeyi kabullenmiştir.
• Trafikte Makas Atma ve Işık İhlali:
• Sürücü kırmızı ışık ihlali yapar ve hızını azaltmadan kavşağa girerse, önüne bir araç çıkabileceğini öngörüp buna kayıtsız kaldığı için (frene basma gibi bir çaba yoksa) eylemi olası kast sayılır.
• Ancak sürücü, kırmızı ışığa yakalanmamak için hızlanmış fakat bir engel çıktığında derhal frene basarak neticeyi önlemeye çalışmışsa, yeteneğine güvendiği ve sonucu engellemeye çalıştığı için eylem bilinçli taksir olarak nitelendirilir.
• Ceza davalarında olası kast ve bilinçli taksir ayrımının doğru yapılması, sanığın beraat etmesini veya alacağı cezanın miktarını doğrudan etkiler. Bu nedenle ağır ceza yargılamaları aşamasında olası kast ve bilinçli taksir kavramlarının somut olayın özelliklerine göre çok titizlikle değerlendirilmesi gerekmektedir.
• Ceza yargılamalarında suç vasfının tayini ve kast/taksir ayrımı, alınacak ceza miktarını (veya beraat durumunu) doğrudan etkileyen hayati bir konudur. Bu konuda bizimle iletişim‘e geçebilirsiniz.