Denetimli serbestlik; şüpheli, sanık veya hükümlünün toplum içinde denetim ve takibinin yapıldığı, iyileştirilmesi ve topluma kazandırılması için ihtiyaç duyulan her türlü hizmet, program ve kaynakların sağlandığı alternatif bir ceza ve infaz sistemidir,. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un (CGTİHK) 105/A maddesi kapsamında hüküm altına alınan bu koruma ve infaz kurumunun temel hedefi; hükümlünün dış dünyaya uyumunu sağlamak, ailesiyle bağlarını sürdürmesini ve güçlendirmesini temin ederek onu yeniden topluma kazandırmaktır,. Vurgulamak gerekir ki denetimli serbestlik, kesinlikle bir af veya cezasızlık hali değildir; aksine cezanın ceza infaz kurumu dışında, sosyal hayat içerisinde, teknolojik araçlar ve kamu hizmeti gibi yöntemlerle sıkı bir denetim altında infaz edilmesini sağlayan modern bir usuldür.
Hükümlülerin denetimli serbestlik tedbirinden yararlanabilmesi için kanunda öngörülen objektif ve sübjektif şartların bir arada bulunması zorunludur:
- Kural olarak, ceza infaz kurumunda bulunan hükümlünün koşullu salıverilme tarihine bir yıl veya daha az süre kalmış olması gerekmektedir,. Ancak kanun koyucu birtakım istisnai hallerde bu süreyi genişletmiştir. Örneğin, sıfır-altı yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler için bu süre 2 yıl,; maruz kaldıkları ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatlarını yalnız idame ettiremeyen hükümlüler için ise 3 yıldır,.
- 30.03.2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından (kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu ticareti ve terör suçları hariç olmak üzere) koşullu salıverilme tarihine belirli bir süre kala uygulanan denetimli serbestlik süresi 3 yıl olarak öngörülmüştür,.
- Hükümlünün bu infaz usulünden yararlanabilmesi için, koşullu salıverilme tarihine kadar ceza infaz kurumunda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini (1/10) (beş günden az olmamak koşuluyla) fiilen ceza infaz kurumunda geçirmiş olması şartı aranmaktadır,.
- Kural olarak hükümlünün açık ceza infaz kurumunda bulunması veya iradesi dışındaki nedenlerle ayrılamamış olsa bile açık ceza infaz kurumuna ayrılma şartlarını taşımakta olması gerekmektedir,.
- Hükümlünün cezaevindeki infaz süresince “iyi halli” olması esastır. Bu husus, Ceza İnfaz Kurumu İdare ve Gözlem Kurulu tarafından hükümlünün katıldığı programlar, disiplin geçmişi ve uyumu dikkate alınarak hazırlanan gerekçeli değerlendirme raporu ile tespit edilir,. Yargıtay içtihatlarına göre, iyi hal değerlendirmesi yapma yetkisi asli olarak cezaevi idaresine ait olup, İnfaz Hâkimliği kurum idaresi yerine geçerek kendiliğinden iyi hal değerlendirmesi yapamaz.
- Denetimli serbestlik, resen uygulanan bir sistem olmayıp hükümlünün açık talebine bağlıdır.
Şartları sağlayan hükümlü hakkında karar vermeye yetkili merci, hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet Başsavcılığının bulunduğu yer İnfaz Hâkimliğidir,. İnfaz hâkiminin kararıyla tahliye edilen hükümlü, denetimli serbestlik müdürlüğü tarafından risk ve ihtiyaçları dikkate alınarak bir denetim planına bağlanır ve şu yükümlülüklerden bir veya birkaçına tabi tutulur.
- Kamuya yararlı bir işte ücretsiz olarak çalıştırılma
- Bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulundurulma. Bu süreçte hükümlünün takibi, konum belirleme sağlayan elektronik kelepçe gibi teknolojik araçlar kullanılarak da yapılabilmektedir,.
- Belirlenen yer veya bölgelere gitmekten yasaklanma
- Belirlenen programlara (seminerler, rehberlik faaliyetleri vb.) katılma veya belirli günlerde karakola imza verme,. Ayrıca, kullanmak için uyuşturucu madde satın almak veya bulundurmak (TCK m. 191) suçlarından mahkûm olan hükümlüler için tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğü zorunlu kılınmıştır.
Hükümlünün bu kuralları ihlal etmesi durumunda, denetimli serbestlik müdürlüğünün talebi üzerine infaz hâkimliği tarafından tedbire son verilerek cezaevine iade kararı verilir.
- Ceza infaz kurumundan ayrıldıktan sonra makul ve belgelendirilebilir bir mazeret olmaksızın beş gün içinde denetimli serbestlik müdürlüğüne müracaat etmemek,.
- Denetimli serbestlik müdürlüğünün hazırladığı programa, yükümlülüklere veya denetimli serbestlik personelinin uyarılarına uymamakta ısrar etmek,. Yargıtay içtihatları uyarınca, “ısrar” şartının gerçekleşmesi için hükümlünün mutlaka önceden usulüne uygun şekilde yazılı olarak uyarılması ve uyarı tebliğinden sonra yükümlülüğün yeniden ihlal edilmesi şarttır. Hükümlüye ihtar yapılmadan doğrudan dosyanın kapatılması hukuka aykırıdır,.
- Hükümlü hakkında, denetimli serbestlik tedbiri uygulanmaya başlandıktan sonra işlediği iddia olunan ve alt sınırı 1 yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suçtan dolayı kamu davası açılması,.
İhlal durumunda denetim dosyası kapatılır. Yasal düzenlemelere (özellikle 7242 sayılı Kanun değişiklikleri sonrası CGTİHK m. 105/A-6) göre, kural olarak hükümlünün koşullu salıverilme tarihine kadar olan cezasının infazı için açık ceza infaz kurumuna gönderilmesine karar verilir. Ancak, kuruma teslim olmamak ve kaçmak gibi eylemler firar suçu sayıldığında veya disiplin cezası alındığında doğrudan kapalı ceza infaz kurumuna iade gündeme gelir. İnfazın dışarıda, kurallara uygun olarak geçirilen kısmı cezadan aynen mahsup edilir.
Denetimli serbestlik (CGTİHK m. 105/A), modern ceza adalet sisteminin en dinamik ve fonksiyonel kurumlarından biridir. Uygulanma şartları, sıkı denetim mekanizmaları ile failin topluma yeniden kazandırılması ve kamu düzeninin korunması arasındaki dengeyi sağlamaktadır.